De invloed van het Indonesische esoterisch boeddhisme in Dvipantara en daarbuiten

Inhoud

De belangrijkste lijnen van dit onderwerp, helder geordend.

1) Maritiem Azië: één samenhangend veld

Een bruikbaar uitgangspunt is om te spreken over een complex van “Esoterisch Boeddhisme van Maritiem Azië”. In belangrijke havensteden groeide het tantrische boeddhisme vaak naast shaivistische stromingen. In plaats van een strakke scheidslijn zie je in de praktijk overlappende netwerken: handel, migratie, onderwijs, patronage en rituele specialistische kennis.

Na de val van Majapahit nam het boeddhisme op Java sterk af, mede door politieke onrust en verschuivingen in het religieuze landschap. In die periode integreerden Javaanse boeddhisten zich deels in Kejawèn, de Javaanse ascetische traditie. Tegelijk bleven er groepen bestaan in Midden- en Oost-Java, en is er in de moderne tijd een heropleving zichtbaar.

2) Meesters, teksten en overdracht

De verspreiding begint met monniken en geleerden die reizen, vertalen en doceren. Namen die in dit verband terugkomen zijn onder meer Yijing, Dharmaruci en Vajrabodhi. De overdracht is niet alleen tekstueel: ze loopt via scholing, initiatie, rituele handleidingen en een cultuur waarin hof en klooster elkaar versterken.

• Sang Hyang Kamahayanikan geldt als een kerntekst in het Oud-Javaans en wordt genoemd als cruciaal voor de ontwikkeling van Indonesisch esoterisch boeddhisme.
• Er wordt ook verwezen naar een Indonesische rituele handleiding van Bianhong, die in de Chinese traditie is overgeleverd, en die gekoppeld wordt aan overdrachtslijnen richting Japan.
• Daarnaast wordt de rol genoemd van Javaanse/Srivijaya-geleerden in de bredere Aziatische kenniswereld, onder meer via commentaren en vertalingen die later in Tibet normatief werden.

3) Chronologie in hoofdlijnen

In de chronologie worden vroege lijnen op Java en Sumatra genoemd, gevolgd door intensere uitwisseling in de 7e–8e eeuw, en vervolgens een periode waarin grote dynastieën en koninkrijken de bouw van tempels en de ontwikkeling van rituele en kosmologische vormen ondersteunen.

• Vroege vertaal- en ontwikkelingsfasen, met monniken die teksten overzetten en lijnen vormen.
• 8e eeuw: intensivering van Mantrayāna-invloed, en hof-netwerken die specialisten ontvangen.
• Kalurak-inscriptie (782): de inhuldiging van Mañjuśrī wordt verbonden met Triratna en Trimurti, als vroege aanzet tot de latere Shiva–Boeddha-dynamiek.
• Sailendra-periode: tempelstichtingen en cultusvormen rond Ārya Tārā / Prajñāpāramitā.

4) Śrīvijaya als kenniscentrum

Śrīvijaya (Palembang, Sumatra) wordt beschreven als een prominent internationaal centrum dat monniken, pelgrims en geleerden aantrok. Er wordt verwezen naar herhaalde bezoeken van Yijing en naar de studieperiode van Atīśa op Sumatra, onder leiding van Dharmakīrti. Zo ontstaat een beeld van Sumatra als een plaats waar scholing, diplomatie en religieuze netwerken samenkomen.

Ook wordt genoemd dat invloed zich uitstrekte tot Zuid-Thailand en dat boeddhistische beelden daar Javaanse stijlkenmerken vertonen. Restanten op Sumatra worden genoemd in verband met enkele tempelcomplexen die vandaag nog herkenbaar zijn.

5) Java: Kalingga, Medang, Singhasari en Majapahit

Voor Midden-Java wordt Kalingga genoemd als een vroeg hindoe-boeddhistisch koninkrijk met een ordelijke, sereen beschreven hofcultuur. Het fungeert als studieplek en als punt waar buitenlandse en Javaanse monniken samenwerken in vertaalactiviteit.

In Medang krijgt de Manjusrigrha-tempel (Sewu-complex) aandacht als groots boeddhistisch bouwproject. Er wordt ook verwezen naar een ritueel artefact bij Ratu Boko: een gouden folie met een Sanskriet-mantra, wat wijst op esoterische praktijk in de regio.

Onder de Sailendra’s groeit Java uit tot een belangrijk boeddhistisch centrum met monumentale architectuur. Borobudur wordt geduid als mandala: een driedimensionale weergave van esoterische kosmologie. In Oost-Java bloeit Vajrayāna later onder Singhasari (met Kertanegara als beoefenaar), en blijft boeddhisme aanwezig onder Majapahit; er worden koningen genoemd die als Vajrayāna-beoefenaars worden gepresenteerd.

6) De Shiva–Boeddha-dynamiek

Het shaivisme bleef op Java en Bali dominant, maar het bestond eeuwenlang naast boeddhistische vormen en raakte er op bepaalde niveaus mee verweven. In de tekst wordt dit beschreven als een uniek syncretisch fenomeen: niet simpel “alles één pot nat”, maar een praktijk waarin elementen samenkomen in kunst, tempelcultus, en filosofische duiding.

De formule Bhinneka Tunggal Ika wordt genoemd als uitdrukking van harmonie en tolerantie in de klassieke periode. Teksten uit de hindoe-boeddhistische rijken presenteren Shiva en Boeddha soms als twee wegen naar dezelfde realiteit, en er wordt verwezen naar passages waarin de vijf Boeddha’s parallel worden geplaatst aan vormen van Shiva.

7) Sanghyang Adi Boeddha

Een belangrijk thema is het gebruik van de term Sanghyang Adi Buddha als aanduiding voor de Almachtige God binnen de Indonesische Buddhayana-context. De term wordt niet geplaatst in de Pāli-canon, maar in andere tradities en teksten, waaronder Oud-Javaanse esoterische bronnen. In de moderne Indonesische context wordt dit ook verbonden aan het streven om boeddhisme te verzoenen met het eerste principe van Pancasila: erkenning van goddelijke almacht.

Adi Boeddha wordt beschreven als primordiale Boeddha (zonder begin of einde), met parallellen in Nepalese en Tibetaanse tradities en met relaties tot bredere Mahāyāna-kaders (zoals Trikāya). Tegelijk wordt benadrukt dat dit vooral een theïstische formulering is die in Indonesië historisch draagvlak vond.

8) Moderne Indonesische Buddhayana

Buddhayana wordt gepresenteerd als een voortzetting van een lange syncretische Indonesische boeddhistische traditie: een vereniging van Vajrayāna, Mahāyāna en Theravāda. De heropleving wordt verbonden aan de periode na de onafhankelijkheid, met ceremonies in Borobudur en met de rol van Ashin Jinarakkhita, die herstel van tempels en organisatievorming stimuleerde.

In dit kader wordt genoemd dat Jinarakkhita ook Kejawèn leerde en beoefende om Javaanse mystiek te kunnen integreren, en dat via organisaties lijnen werden opgebouwd waarin boeddhistische tradities én culturele wortels samenkomen. Later, onder de politieke context na 1965, veranderde de verhouding tussen religie en staat sterk en werd registratie bij een officiële religie afgedwongen; dat had gevolgen voor denominaties, taal en identiteit.